Nederlanders zijn een stiekem volkje. In ieder geval op de werkvloer. We roddelen over collega's, we liegen en lobbyen in het voordeel van onze eigen positie en we smeden kongsi's. Dat doen we zoveel mogelijk in het geniep. Want een collega publiekelijk vernederen of kwetsen vinden we uit den boze. Dat gaat blijkbaar net te ver.
''Dat laatste klinkt misschien hypocriet'', zegt prof. Muel Kaptein van de Erasmus Universiteit Rotterdam, ''maar je kunt het ook van de positieve kant bekijken. Blijkbaar maken we ons allemaal schuldig aan rattengedrag. Maar als puntje bij paaltje komt, keuren we het wel af. Natuurlijk bestaat er zoiets als een ratrace (strijd om de macht), maar het heeft toch nog allemaal een iets socialer gezicht dan in Amerika of Groot-Brittannië. Daar geloven ze dat concurrentie en wedijver juist 'goede ratten' opleveren.''

Niet-collegiaal.
De Rotterdam School of Management van prof. Kaptein onderzocht de mate van rattengedrag op de Nederlandse werkvloeren, zowel in de profit- als de non-profitsector. Van de 750 ondervraagden gaf 86 procent aan dat binnen hun afdeling wordt geroddeld. Liegen komt volgens 80 procent voor en strategisch partij kiezen bij conflicten bij 70 procent.
Dit niet-collegiaal gedrag zie je het meest bij banken, verzekeraars, in de transportwereld en de bouw. Over het algemeen lijden vrouwen meer onder rattengedrag dan mannen. Die zullen eerder proberen het te vergelden.

Zaken die rattengedrag in de hand werken zijn hoge werkdruk (53 procent), concurrentiedruk (66 procent), verschil in beloning (66 procent) en in behandeling (78 procent). De belangrijkste oorzaak, met 84 procent, is verkeerd voorbeeldgedrag van de leidinggevende.
Kaptein: ''Bazen stellen de norm. Als zij zelf roddelen, meedoen met achterklap, als ze mensen tegen elkaar uitspelen, onduidelijke criteria hanteren bij promoties en aan vriendjespolitiek doen, dan bepaalt dat in hoge mate de sfeer en het werkklimaat.
Van onze managers hoeven we ook geen steun te verwachten.
Ieder mens heeft wel iets van rattengedrag in zich, en op werkplekken waar achterklap de norm is, worden mensen verleid er aan mee te doen. Iedereen doet het toch, luidt dan het alibi.''

Kaptein signaleert dat Nederlandse werknemers steeds vaker Amerikaanse trekjes krijgen. Het klimaat op de werkvloer verhardt. Het is allemaal een stuk minder persoonlijk. De nadruk ligt meer op prestaties. Dat gebeurt onder invloed van fusies, de concurrentie en reorganisaties. Veel rattengedrag heeft dan ook eerder met overleven te maken dan met het doelgericht willen kwetsen van collega's.
'Mensen wier baan op het spel staat of die na een promotie een verdubbeling van het salaris moeten waarmaken, worden er doorgaans niet menslievender op.'' Op werkvloeren waar rattengedrag de toon zet, bestaat in 89 procent van de gevallen veel onderling wantrouwen, een minder goede werksfeer (88 procent), zijn de prestaties minder (78 procent) en zijn er meer ziekmeldingen (77 procent).

Behalve de pijn en het verdriet bij de betrokkenen, kost rattengedrag dus direct geld en productiviteit.
''Hoeveel valt moeilijk te zeggen'', aldus Kaptein, ''maar van seksuele intimidatie is ooit becijferd dat het per geval zeker 25.000 euro kost, aan teruglopende prestaties, ziekteverzuim en juridische procedures.''
Vandaar dat een aantal grote bedrijven, zoals KPN, ING en fietsfabriek Giant, managers in dienst heeft die beleid ontwikkelen dat ongewenst gedrag moet tegengaan. Deze vertrouwenspersonen moeten roddelen, het achterhouden van informatie, kongsi's en seksuele en lichamelijke intimidatie voorkomen. Daarbij is open en eerlijk leiderschap een belangrijk uitgangspunt.

Professor Kaptein werkt zelf in twee totaal verschillende bedrijfstakken: enerzijds als hoogleraar bij de Universiteit Rotterdam, anderzijds als adviseur Integriteit & Ethiek bij het accountantsbureau KPMG. ''Het zijn twee totaal verschillende werelden. Bij de universiteit bestaat meer bureaucratie, is alles meer in regeltjes vervat. Dan weet je als werknemer goed waar je aan toe bent en wat er van je wordt verlangd.''

Subjectief.
''Anderzijds is wetenschappelijk werk moeilijk te meten. Belonen en het toekennen van onderzoeksbudgetten gebeurt dus nogal subjectief. Bij KPMG is het werk weliswaar beter meetbaar en zijn de belonings- en salarissystemen duidelijker. Daar zijn echter de concurrentie- en de prestatiedruk veel hoger en moeten mensen meer scoren.''
De kosten van stress zijn ook aanzienlijk.
Uiteindelijk heeft elke vorm van rattengedrag met macht te maken. Wie is de baas, wie krijgt de hoogste beloning, wie de meeste privileges, wie de gewenste promotie of wie overleeft de volgende ontslagronde? Inmiddels zijn er workshops en cursussen met titels als De sluwe manager en Kantoorguerilla waar mensen leren hoe ze de situatie op hun werkvloer naar hun hand kunnen zetten.

Twee jaar geleden baarde Joep Schrijvers in managementkringen opzien met z'n boek "Hoe word ik een rat? De kunst van het kronkelen en samenzweren." Er gingen in Nederland 90.000 exemplaren van over de toonbank en het werd nadien in acht landen vertaald.
Bij bedrijven die dit soort managers zoeken of kweken, zullen de waarden- en fatsoennormen gaandeweg vervagen. Dan worden rattenstreken als informatie doorspelen, roddelen, ondermijnen van gezag en liegen langzaam geaccepteerd. Zoals nu al bij gemiddeld 45 procent van de 750 ondervraagden uit het onderzoek van prof. Kaptein het geval is.

Wat echter niet geaccepteerd wordt in Nederland is het spelen van politieke spelletjes. Je moet hier niet collega's publiekelijk kwetsen of verlinken. Kaptein: ''Net als in de echte politiek moet je op de Nederlandse werkvloer de dialoog en consensus zien te vinden. Je mag de misstanden benoemen, je mag informatie anoniem doorspelen, maar je mag niet op de persoon spelen. Roddelen gaat nog, maar geen matennaaien.''